Vadeli işlem fiyatı nasıl hesaplanır?
Dayanak varlığın bugünkü (spot) fiyatını, yıllık risksiz faiz oranını, varsa yıllık temettü verimini ve vadeye kalan gün sayısını girin; araç taşıma maliyetini, temettü getirisini ve bunlardan bulunan teorik vadeli fiyatı hesaplar. Dayanak varlık bir hisse, BIST endeksi, döviz kuru ya da altın olabilir.
Sonuçlarda vadeli fiyat ile spot fiyat arasındaki fark (baz) ve karşılaştırma için sürekli bileşik faizle bulunan fiyat da yer alır. Ekranda iki ondalık gösterilir; döviz kuru gibi hassas değerler için altı ondalıklı sonuç notlarda yazar.
Taşıma maliyeti modeli ve formül
Teorik vadeli fiyat, "bugün alıp vadeye kadar elde tutmanın maliyeti" fikrine dayanır. Bir varlığı bugün satın almak için para bağlarsınız; o paranın vade boyunca getireceği faizden vazgeçmek taşıma maliyetidir. Varlık bu süre içinde temettü gibi bir gelir sağlıyorsa bu gelir maliyeti azaltır. Araç, basit faiz ve 365 gün esasıyla şu formülleri kullanır:
- Taşıma maliyeti = Spot fiyat × Risksiz faiz × Gün ÷ 365
- Temettü getirisi = Spot fiyat × Temettü verimi × Gün ÷ 365
- Teorik vadeli fiyat = Spot fiyat + Taşıma maliyeti − Temettü getirisi
- Baz = Teorik vadeli fiyat − Spot fiyat
Kısaca vadeli fiyat, spot fiyatın (1 + (faiz − temettü verimi) × gün ÷ 365) ile çarpımıdır. Sürekli bileşik modelde aynı hesap Spot × e^((faiz − temettü) × gün ÷ 365) ile yapılır ve yüksek faiz ortamında biraz daha yüksek bir sonuç verir.
Formülün mantığı arbitraja dayanır: Piyasa fiyatı teorik değerin çok üzerine çıkarsa, borç alıp spot varlığı almak ve vadeli sözleşmeyi satmak risksiz kâr sağlar. Fiyat çok altına inerse ters işlem kârlı olur. Bu işlemler fiyatı teorik değere doğru çeker.
Örnek hesaplama
Spot değeri 11.500 olan bir endeks için yıllık %38 risksiz faiz, %3 temettü verimi ve 60 günlük vadeyle araçla hesaplanan sonuçlar:
| Kalem | Değer |
|---|---|
| Taşıma maliyeti | 718,36 |
| Temettü getirisi | 56,71 |
| Teorik vadeli fiyat | 12.161,64 |
| Baz (vadeli − spot) | 661,64 |
| Sürekli bileşik modelle fiyat | 12.181,05 |
Temettü verimi sıfır olsaydı teorik fiyat 12.218,36 olurdu; yani beklenen temettü vadeli fiyatı yaklaşık 57 puan aşağı çeker.
Aynı yaklaşım döviz vadelileri için de kullanılabilir. Bu durumda temettü verimi alanına yabancı paranın faiz oranını yazarsınız. USD/TRY spot kuru 41,25 iken TL faizi %38, dolar faizi %4 kabul edildiğinde 30 günlük teorik vadeli kur yaklaşık 42,4027, 90 günlük kur yaklaşık 44,7082 çıkar. Vade uzadıkça iki para birimi arasındaki faiz farkı fiyata daha çok yansır. Bu basit model, faiz paritesinin yaklaşık bir karşılığıdır; kısa vadelerde sonuç tam formüle çok yakındır.
Baz, contango ve backwardation
Faiz oranı temettü veriminden (ya da yabancı para faizinden) yüksekse vadeli fiyat spot fiyatın üzerinde olur; bu duruma contango denir ve Türkiye'de TL faizleri yüksek olduğu için en sık görülen durum budur. Tersine, varlığın sağladığı gelir finansman maliyetinden yüksekse ya da spot piyasada arz sıkıntısı varsa vadeli fiyat spotun altına iner; buna backwardation denir.
Baz vadeye yaklaştıkça küçülür ve vade sonunda sıfıra yaklaşır; son gün vadeli fiyat ile spot fiyat birbirine eşitlenir. Bu yüzden aynı dayanak varlığın yakın vadeli sözleşmesi, uzak vadeli olanına göre spota daha yakın işlem görür.
Hangi faiz oranını kullanmalısınız?
Risksiz faiz olarak vadeye kalan süreye yakın vadeli bir hazine bonosu getirisi, TLREF ya da repo oranı kullanılabilir. Önemli olan, oranın vadeyle uyumlu ve yıllık basit oran olmasıdır. Farklı ürünlerin getirisini karşılaştırmak için repo hesaplama ve bono hesaplama araçlarından, iskonto mantığını görmek için net bugünkü değer hesaplama aracından yararlanabilirsiniz. Hisse ya da endeks için temettü verimi, beklenen yıllık temettünün bugünkü fiyata oranıdır; şirketlerin temettü tutarlarını sermaye ve temettü hesaplama aracıyla bulabilirsiniz.
VİOP'ta vadeli işlemler ve dikkat edilecekler
Türkiye'de vadeli işlem sözleşmeleri Borsa İstanbul'un Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası'nda (VİOP) işlem görür. Endeks, pay, döviz, altın ve bazı emtialar üzerine standart sözleşmeler vardır.
- Teminat ve kaldıraç: Sözleşme değerinin tamamını değil, yalnızca başlangıç teminatını yatırırsınız. Bu kaldıraç kazancı da zararı da büyütür; teminat, sürdürme seviyesinin altına düşerse tamamlama çağrısı gelir.
- Günlük uzlaşma: Pozisyonunuzun kâr ya da zararı her gün uzlaşma fiyatına göre hesaplanıp teminat hesabınıza yansıtılır.
- Teorik ve piyasa fiyatı: İşlem maliyetleri, açığa satış kısıtları, temettü beklentisindeki farklar ve arz-talep, piyasa fiyatını teorik değerden uzaklaştırabilir. Fark büyükse bunun nedenini araştırmak gerekir; tek başına bir alım-satım sinyali değildir.
- Vergilendirme: Bireysel yatırımcıların VİOP'taki vadeli işlem kazançlarından %10 stopaj kesilir; pay senedi ve pay endekslerine dayalı sözleşmelerde oran %0'dır.
Diğer finans araçları için hesaplama araçları, genel bilgiler için kredi rehberi sayfasına göz atabilirsiniz. Hesaplama bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi değildir.
Sık sorulan sorular
Vadeli fiyat neden spot fiyattan yüksek olur?
Varlığı bugün almak yerine vadede almayı seçen kişi, parasını vade boyunca faizde değerlendirebilir. Bu faiz avantajı vadeli fiyata eklenir; faiz, varlığın sağladığı gelirden yüksek olduğu sürece vadeli fiyat spotun üzerinde kalır.
Risksiz faiz oranı olarak hangi oranı kullanmalıyım?
Vadeye kalan süreye yakın vadeli hazine bonosu getirisi, TLREF ya da repo oranı gibi devlet riski taşıyan ya da çok kısa vadeli bir gösterge oranı kullanın. Oranın yıllık ve basit olmasına dikkat edin.
Temettü verimi vadeli fiyatı nasıl etkiler?
Temettü, varlığı elde tutan kişiye gelir sağladığı için taşıma maliyetini azaltır. Temettü verimi yükseldikçe teorik vadeli fiyat düşer.
Teorik fiyat ile piyasa fiyatı arasındaki fark ne anlama gelir?
Küçük farklar işlem maliyetleri ve beklentilerden kaynaklanır. Büyük farklar arbitraj fırsatına ya da piyasanın temettü, faiz veya risk konusunda farklı bir beklenti taşıdığına işaret edebilir.
Döviz vadeli fiyatını bu araçla hesaplayabilir miyim?
Evet. Spot kur, TL faizi ve temettü verimi alanına yabancı paranın faiz oranını yazdığınızda araç yaklaşık vadeli kuru hesaplar. Bankaların vadeli kur tekliflerinde ayrıca alış-satış farkı bulunur.