İç ve Dış İskonto Hesaplama

İç ve dış iskonto hesaplama aracı nasıl kullanılır?

İskonto yöntemini seçin, elinizdeki tutarın nominal değer mi peşin değer mi olduğunu belirtin, iskonto oranını ve vadeye kalan süreyi girin; araç iskonto tutarını ve bilinmeyen değeri hemen hesaplar. Süreyi gün, ay ya da yıl olarak yazabilir, dilerseniz iskonto tarihini ve vade tarihini girerek gün sayısını araca buldurabilirsiniz.

Oranınız aylık ya da günlük ilan edilmişse "Oranın dönemi" alanından seçmeniz yeterli; araç oranı yıllığa çevirir. Bileşik iç iskontoyu seçtiğinizde faizin yılda kaç kez anaparaya eklendiğini de belirtirsiniz. Sonucun altındaki tabloda aynı girdilerle üç yöntemin nasıl farklı sonuçlar verdiğini yan yana görebilirsiniz.

İskonto nedir? Nominal değer ve peşin değer

İskonto, vadesi gelmemiş bir alacağın bugün tahsil edilmesi karşılığında yapılan faiz indirimidir. Bir senet, çek ya da vadeli fatura üzerinde yazan ve vade gününde ödenecek tutara nominal değer denir. Aynı alacağın bugün eline geçen karşılığı ise peşin değerdir. İkisi arasındaki fark iskonto tutarıdır.

Ticari hayatta en bilinen örnek senet kırdırmaktır: Üç ay sonra 100.000 TL tahsil edecek bir işletme, nakde bugün ihtiyaç duyuyorsa senedi bankaya ya da bir faktoring şirketine verir ve nominal değerden iskonto düşülmüş tutarı alır. İskonto, parayı öne çekmenin bedelidir; vadeye kalan süre uzadıkça ve oran yükseldikçe büyür.

Dış iskonto ve iç iskonto formülleri

İki yöntem arasındaki fark, faizin hangi tutar üzerinden hesaplandığıdır. Dış iskontoda faiz nominal değer üzerinden, iç iskontoda peşin değer üzerinden işletilir. Ticari hesaplarda yıl 360 gün, ay 30 gün kabul edilir; formüllerdeki süre (t) gün sayısının 360'a bölünmesiyle bulunur.

• Basit dış iskonto (ticari iskonto): İskonto = Nominal × Oran × t; Peşin değer = Nominal − İskonto
• Basit iç iskonto (gerçek iskonto): Peşin değer = Nominal ÷ (1 + Oran × t); İskonto = Nominal − Peşin değer
• Bileşik iç iskonto: Peşin değer = Nominal ÷ (1 + Oran ÷ m)^(m × t); m, faizin yılda kaç kez eklendiğidir

Dış iskonto hesaplaması kolay olduğu için senet ve çek kırdırmada yaygındır, ancak alacaklıya daha az para bırakır. İç iskonto ise matematiksel olarak "doğru" yöntemdir: Bulunan peşin değer aynı oranla vadeye kadar basit faizle nemalandırılırsa tam olarak nominal değere ulaşır.

Örnek hesaplama: 100.000 TL'lik senet

Nominal değeri 100.000 TL olan bir senedi yıllık %36 iskonto oranıyla, farklı vadelerde araçla hesapladık (bileşik iskontoda aylık faizlendirme):

Son sütun, senedi kırdıranın gerçekte katlandığı maliyeti gösterir. Dış iskontoda faiz nominal değerin tamamı üzerinden alınır ama kişinin eline daha küçük bir tutar geçer; bu yüzden peşin değere göre hesaplanan faiz, ilan edilen %36'nın üzerine çıkar ve vade uzadıkça fark açılır. 180 günlük senette dış iskonto, iç iskontoya göre 2.745,76 TL daha fazla kesinti demektir.

Peşin değerden nominal değer nasıl bulunur?

Bugün belirli bir tutarı elde etmek için hangi nominal değerde senet düzenlenmesi gerektiğini bulmak da mümkündür. Bu durumda formüller tersine çevrilir: Dış iskontoda nominal = peşin ÷ (1 − oran × t), iç iskontoda nominal = peşin × (1 + oran × t) olur.

Peşin 50.000 TL'ye ihtiyaç duyulduğunu, aylık %3 oran ve 120 günlük vade üzerinde anlaşıldığını varsayalım:

İç iskontoda nominalin peşin değerden büyük çıkması gerekir; peşin değeri (1 − oran × t) ile çarpmak nominali peşin değerin altına düşürür ve yanlıştır. Bazı hesaplayıcılarda görülen bu hata, aracımızda doğru formülle giderilmiştir.

Tarihlerle süre hesabı ve 360 gün esası

İskonto tarihi ve vade tarihi girildiğinde araç iki tarih arasındaki tam ay sayısını ve kalan günleri bulur; her tam ayı 30 gün sayarak toplam gün sayısını hesaplar. Örneğin 05.10.2026'da kırdırılan ve 20.01.2027'de vadesi dolan bir senet için süre 3 ay 15 gün, yani 105 gün kabul edilir. Aynı aralığın gerçek takvim günü 107'dir.

Bankanız gerçek gün sayısıyla çalışıyorsa "Gerçek takvim günü" seçeneğini işaretleyebilirsiniz. Yukarıdaki örnekte 100.000 TL'lik senet için yıllık %36 dış iskontoda iki yaklaşım arasındaki fark 200 TL'dir (10.500 TL'ye karşı 10.700 TL). Kesin tutar için sözleşmedeki gün sayımı esasına bakmak gerekir.

Sonucu etkileyen etkenler ve dikkat edilecekler

• Yöntem: Aynı oran ve vadede dış iskonto her zaman iç iskontodan daha büyük kesinti üretir.
• Vade: İskonto tutarı süreyle birlikte artar; dış iskontoda artış doğrusaldır ama gerçek maliyet daha hızlı yükselir.
• Oranın dönemi: Aylık oranı yıllık sanmak sonucu on iki kat saptırır; araç aylık oranı 12, günlük oranı 360 ile çarpar.
• Masraflar: Banka komisyonu, sigorta ve vergi gibi kalemler bu hesaba dahil değildir; teklifleri toplam maliyet üzerinden karşılaştırın.
• Uygulanabilirlik sınırı: Dış iskontoda oran × süre 1'e ulaştığında iskonto nominal değeri yutar; araç bu durumda hesap yapmaz.

İşletmeler dönem sonunda vadesi gelmemiş senetlerini bilançoda reeskont yoluyla değerleme günü değerine indirebilir. Vergi Usul Kanunu'nun 281. maddesine göre senette faiz oranı yazılıysa o oran, yazılı değilse Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın ilan ettiği oran kullanılır; aynı yöntem borç senetlerine de uygulanır. Bu araç reeskont tutarını da aynı formüllerle hesaplamanıza yardımcı olur, ancak muhasebe kaydı için mali müşavirinize danışın.

Vadeli bir alacağın bugünkü değerini birden fazla ödeme için bulmak isterseniz net bugünkü değer hesaplama, farklı vadelerdeki çek ve senetlerin ortalama vadesi için ortalama vade hesaplama, paranın faiz getirisini görmek için faiz hesaplama aracını kullanabilirsiniz. İskontolu satılan borçlanma araçları için tahvil hesaplama sayfasına, finansman seçenekleri için kredi rehberimize göz atabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

İç iskonto ile dış iskonto arasındaki fark nedir?

Dış iskontoda faiz senedin nominal değeri üzerinden, iç iskontoda ise bugün ödenecek peşin değer üzerinden hesaplanır. Aynı oran ve vadede dış iskonto daha büyük bir kesinti üretir; iç iskontoda bulunan peşin değer aynı oranla vadeye kadar faizlendirildiğinde nominal değere eşit olur.

Senet kırdırırken hangi yöntem kullanılır?

Bankalar ve faktoring şirketleri senet ve çek kırdırmada çoğunlukla dış iskontoyu kullanır. Uygulanan yöntemi, gün sayımı esasını ve masrafları teklifte ya da sözleşmede kontrol etmek gerekir.

Peşin değerden nominal değer nasıl hesaplanır?

Dış iskontoda peşin değer (1 − yıllık oran × gün / 360) ile bölünür, iç iskontoda (1 + yıllık oran × gün / 360) ile çarpılır. Aracın "Bildiğiniz değer" alanından peşin değeri seçerseniz bu dönüşüm kendiliğinden yapılır.

İskonto hesabında yıl neden 360 gün kabul edilir?

360 gün esası ticari hesaplarda yerleşmiş bir kolaylıktır: Yıl 12 eşit aya, her ay 30 güne bölünür. Aynı oran ve gün sayısında 360 gün esası, 365 gün esasına göre biraz daha yüksek iskonto üretir.

Reeskont hesabında hangi oran kullanılır?

Vergi Usul Kanunu'na göre senette faiz oranı yazılıysa o oran, yazılı değilse Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın ilan ettiği oran esas alınır. Hesaplanan tutarın kayda alınması için mali müşavirinizin görüşünü almanız önerilir.

Kaynaklar

• 213 sayılı Vergi Usul Kanunu, madde 281 ve 285 – mevzuat.gov.tr
• Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası